Skuteczna ochrona przeciwpożarowa obiektów zabytkowych jest jednym z najtrudniejszych wyzwań stojących przed specjalistami ds. bezpieczeństwa. Specyfika substancji historycznej, charakteryzującej się unikalną strukturą architektoniczną, wiekowymi materiałami konstrukcyjnymi oraz wyjątkową wartością kulturową, wyklucza bezpośrednie i bezrefleksyjne stosowanie standardowych rozwiązań.

Doświadczenia z  pożarów katedry Notre-Dame, kościoła św. Katarzyny w  Gdańsku i  wielu innych obiektów pokazują, że na bezpieczeństwo zabytków należy patrzeć w  sposób systemowy. O końcowej skuteczności decyduje nie pojedyncze urządzenie, lecz cały układ warstw: działania prewencyjne, wczesna identyfikacja i  właściwa lokalizacja zagrożenia, jasne procedury operacyjne, odpowiednio dobrane środki gaśnicze, sprawna ewakuacja oraz realistyczne plany ratowania najcenniejszych zasobów. Dopiero całościowe podejście daje szansę na zachowanie dziedzictwa narodowego dla p rzyszłych pokoleń, minimalizując ryzyko bezpowrotnego zniszczenia historycznych obiektów i eksponatów.

Nie ma jednego, skonsolidowanego aktu prawnego dotyczącego bezpieczeństwa pożarowego obiektów zabytkowych. Ustawa o  ochronie zabytków i  opiece nad zabytkami1 zawiera definicje zabytku, rozróżnia również ochronę  zabytków (będącą domeną organizacji publicznej) oraz opiekę nad nimi (będącym obowiązkiem właściciela). W  ramach opieki nad zabytkiem, właściciel ma obowiązek zabezpieczenia i utrzymania zabytku oraz jego otoczenia w jak najlepszym stanie – w tym m.in. zapewnienia ochrony przed pożarem2 . Naruszenie tych obowiązków może wiązać się z surowymi sankcjami karnymi i  administracyjnymi, w  tym z  karami finansowymi sięgającymi 500 000 złotych. Ministerstwo Kultury i  Dziedzictwa Narodowego wydało rozporządzenie w  sprawie zabezpieczania zbiorów muzeum przed pożarem, kradzieżą i innym niebezpieczeństwem grożącym ich zniszczeniem lub utratą3 . Natomiast dotyczy ono tylko zbiorów muzealnych, podczas gdy obiekty zabytkowe są znacznie szerszym pojęciem. 

Dopiero rozporządzenie w  sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów4 zawiera bardziej specyficzne wymogi dla obiektów zabytkowych – choć ponownie, nie dla wszystkich. § 27 ust. 1 pkt 2 wskazuje że stałe urządzenia gaśnicze muszą być zamontowane w  muzeach oraz zabytkach budowlanych, wyznaczonych przez Generalnego Konserwatora Zabytków w  uzgodnieniu z  Komendantem Głównym Państwowej Straży Pożarnej. Analogiczny zapis, dotyczący systemów sygnalizacji pożaru znajduje się w § 28 ust. 1 pkt 14. Oznacza to, że na konkretne obiekty może zostać nałożony wymóg zastosowania takich instalacji, jednak jest to wynikiem formalnej decyzji Generalnego Konserwatora Zabytków i  Komendanta Głównego PSP. Co ważne, obowiązek zastosowania jednego systemu nie oznacza automatycznie konieczności montażu drugiego. Każda taka sytuacja podlega indywidualnym ustaleniom. (...)

„Ochrona i Bezpieczeństwo” 4/2026

Artykuł w całości w: